Reprezentacyjna Białowieża
3 marca 2016
Rekordowe jelenie
5 marca 2016

Powrót żubra

18 września w białowieskim Zwierzyńcu uroczyście odsłonięto Pomnik Żubra Białowieskiego! Było to zwieńczenie naszej akcji „Żubr z naszych łusek”. Do niezwykłej historii tego pomnika myśliwi dopisali kolejny rozdział.
Na pamiątkę pierwszego polowania cara Aleksandra II, które odbyło się w jego rezydencji w Puszczy Białowieskiej monarcha ufundował pomnik. Polowanie odbywało się 6 i 7 października 1860 roku. Ubito wówczas łącznie 96 sztuk grubszej zwierzyny, z czego na cara przypadło 10 żubrów, 8 saren, 5 wilków, 5 lisów oraz po jednym dziku i borsuku.

Żeliwny odlew naturalnej wielkości żubra, wykonany został w fabryce Ogariowa w Petersburgu ustawiony został w Zwierzyńcu w 1862 roku. Autorem projektu był nadworny artysta malarz Aleksandra II – Mihály A. Zichy. Na licach postumentu podano krótkie informacje o polowaniu: datę odbycia, nazwiska ważniejszych uczestników oraz ilości ubitej zwierzyny.

Opuszczając ten teren w sierpniu 1915 roku Rosjanie wywieźli pomnik. W 1924 roku, w drodze rewindykacji zabytków historycznych, pomnik żubra został zwrócony Polsce. Początkowo stanął na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie, następnie na krótko zawitał do warszawskiego Muzeum Ziemi. Wreszcie na mocy decyzji prezydenta RP Ignacego Mościckiego w 1928 roku został przewieziony do letniej rezydencji prezydenckiej w Spale.
Według miejscowej legendy, pod koniec II wojny światowej podjęto próbę przewiezienia pomnika żubra do Berlina. Ze względów logistycznych Niemcy zrezygnowali z tego przedsięwzięcia. Jeden z oficerów odciął jednak łeb zwierzęcia i w styczniu 1945 roku próbował wywieźć go do Niemiec. Został jednak zastrzelony, a głowa żubra powróciła na swoje miejsce.

Po wojnie wielokrotne próby sprowadzenia spalskiego żubra z powrotem do Białowieży spełzły na niczym. W 1959 roku rozebrany został oryginalny postument, na którym stał pomnik – materiał posłużył na budowę pomnika przed cerkwią w Białowieży. Dopiero w sierpniu 1999 roku w Zwierzyńcu ustawiono tablicę, przedstawiającą historię nieobecnego pomnika w języku polskim i angielskim. Zamieszczono również jego zdjęcie.

Starania o godny powrót żubra do Białowieży nie ustawały i w 2007 roku podchwycone zostały przez redakcję „Łowca Polskiego”, która w porozumieniu z Zarządem Głównym Polskiego Związku Łowieckiego, ogłosiła akcję zbierania łusek myśliwskich pod hasłem „Żubr z naszych łusek”. Zebrane w ten sposób fundusze pozwoliły na przygotowanie dokładnej kopii oryginalnego pomnika w Spale przez artystę plastyka Jerzego Bokrzyckiego i wykonanie odlewu w Gliwickiej Odlewni Metalu (GZUT).

18 września 2014 roku, 154 lata po carskim polowaniu, 152 lata po odsłonięciu pomnika, 99 lat po przewiezieniu pomnika do Moskwy i 90 lat po jego powrocie do Polski, w 85. rocznicę programu restytucji żubra białowieskiego, zainicjowanego przez Jana Sztolcmana, pierwszego redaktora naczelnego „Łowca Polskiego”, staraniem polskich myśliwych, wierna kopia oryginału powróciła do Białowieży.

Żubr, król europejskiej kniei, w czasach historycznych zamieszkiwał lasy zachodniej i środkowej Europy. W Anglii przetrwał do VI wieku n.e., w Szwecji – do XII, zaś we Francji – do XV stulecia. Na ziemiach polskich żubry od XI wieku uważane były za zwierzynę królewską. Przed wielką wojną z Zakonem Krzyżackim (1409 – 1411) polował na nie król Władysław Jagiełło. W 1532 roku Zygmunt Stary ogłosił „Statuty Litewskie” na mocy których żubry – podobnie jak tury i bobry – objęto ochroną. Z kolei Zygmunt August za zabicie żubra nakazał karać śmiercią… W dobie rozbiorów Rzeczypospolitej carowie Rosji nakazali strzec białowieskich żubrów i okazjonalnie na nie polowali. Populacja była najliczniejsza w połowie XIX wieku (zinwentaryzowano wtedy aż 1878 osobników), następnie zaczęła się kurczyć na skutek przegęszczenia, by na początku XX stulecia osiągnąć 710 sztuk. Prawdziwe spustoszenie przyniosła jednak pierwsza wojna światowa – kolejne wojska przechodzące przez teren puszczy wzbogacały proste żołnierskie menu doskonałą i szlachetną żubrzyną. Po zakończeniu działań zbrojnych na terenie puszczy stwierdzono tropy zaledwie… czterech żubrów. Ostatnia żyjąca na wolności krowa padła z ręki kłusownika, a jej szczątki odnaleziono w kwietniu 1919 roku.

Żubry – pochodzące z hodowli w ogrodach zoologicznych i prywatnych zwierzyńcach – powróciły do królewskiej kniei w 1929 roku. Stało się to za sprawą Jana Sztolcmana (1854–1928), wybitnego przyrodnika, zapalonego myśliwego i wielkiego orędownika idei restytucji żubra białowieskiego. To on podczas Kongresu Ochrony Przyrody w Paryżu w 1923 roku zaapelował o utworzenie międzynarodowej organizacji dla ochrony żubra. Tak powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubrów, skupiające przedstawicieli 16 krajów. Polacy byli jednymi z jego najbardziej aktywnych członków.

Program restytucji żubra białowieskiego w Polsce jest spektakularnym przykładem ratowania zagrożonych gatunków. Dziś populacja dziko żyjących żubrów jest w Polsce na tyle liczne, że zezwala się na odstrzały redukcyjne. Potężne medalowe byki, stanowiące kapitalne trofeum, można strzelić m.in. na terenie Puszczy Białowieskiej. Trofeum z żubra białowieskiego wyjątkowo cennym elementem każdej kolekcji myśliwskiej i stanowi ogromny powód do dumy dla jego zdobywcy.